Een zondebok aanwijzen helpt niet

7 september 2017

In het boek ‘Veiligheid in de ggz. Leren van incidenten en calamiteiten’ dat psychiater Alette Kleinsman en calamiteitenonderzoeker Nico Kaptein onlangs publiceerden, komen drie lessen steeds weer terug. Een: het helpt niet om – in het geval van een ernstig incident of calamiteit – een zondebok te zoeken, want fouten worden gemaakt als sluitstuk van een proces waaraan allerlei professionals een bijdrage leveren. Twee: zorg voor een open cultuur waarin iedereen zich vrij voelt om elkaar aan te spreken. En drie: zorg ervoor dat iedereen zich verantwoordelijk voelt voor veiligheid.

Second victims
Als buitenstaander die een paar nare verhalen kent, waarvan een met dodelijke afloop, las ik de boodschap met gemengde gevoelens. Als iedereen verantwoordelijk is, wie neemt die verantwoordelijkheid dan? En als iedereen slachtoffer is – Kleinsman en Kaptein noemen zorgmedewerkers ‘second victims’ omdat hun wereld vaak ook op haar grondvesten trilt – kun je samen met (de naasten van) patiŽnten een potje huilen, maar wat schieten zij daarmee op?

Rotte appel
Het betoog van Kleinsman en Kaptein deed me denken aan het onderzoek dat
sociaalpsycholoog en universiteitshoogleraar Naomi Ellemers (Universiteit Utrecht) doet naar ethisch gedrag bij werknemers van (commerciŽle) bedrijven. Een heel andere context dan de zorg, maar wat ze vertelt over het verwijderen van de ‘rotte appels’ uit een organisatie heeft verschillende overeenkomsten met het pleidooi van Kleinsman en Kaptein om niet naar zondebokken te zoeken, omdat dat niemand helpt.
Ellemers zegt in haar oratie, die ze februari dit jaar hield: ‘Als er eenmaal problemen zijn geconstateerd, is de standaardreactie om de boosdoeners te straffen of te ontslaan. De rotte appels moeten eruit. Vervolgens worden extra regels ingevoerd, intensievere controles opgezet, en strengere sancties aangekondigd. (...) Meestal worden er extra maatregelen genomen terwijl helemaal nog niet duidelijk is waarom dingen verkeerd zijn gelopen. (...) Als er niet goed wordt uitgezocht waarom iets mis is gegaan, en wat er kan worden gedaan om dit de volgende keer te voorkomen, zullen extra controles en sancties weinig helpen. Ze zorgen er vooral voor dat mensen geen lastige beslissingen meer willen nemen, of kleine vergissingen niet durven op te biechten voordat ze tot grote gevolgen leiden.’

Praat erover
Kleinsman en Kaptein vinden dat leidinggevenden de verantwoordelijkheid hebben om een open cultuur te realiseren door over hun eigen fouten te praten, en anderen aan te moedigen ook over hķn missers te vertellen. Er moet bovendien structureel meer kennis worden uitgewisseld over hoe dingen fout kunnen lopen en op welke manier dat beter kan: op verschillende niveaus binnen, maar ook tussen afdelingen en instellingen.
Het zou ook mooi zijn als er tegenover de buitenwereld meer openheid komt. Dan denk ik bij ‘buitenwereld’ nog niet eens aan de gemiddelde mediagebruiker, maar aan betrokken naasten van patiŽnten voor wie niet zelden vanwege ‘privacy’ en ‘medisch beroepsgeheim’ de deur stevig op slot wordt gehouden. Dat kan de indruk geven dat bescherming van de eigen medewerkers voorop staat, en de rol – en het eventuele leed – van de familie daaraan ondergeschikt wordt gemaakt. Zo’n houding levert uiteindelijk alleen maar verliezers op.

Vacatures

MEER OVER DEZE VACATURE >>

Opinie

Gevaar schuilt in een klein hoekje

Het begrip "scherpte" is ingevoerd door het Ministerie van Justitie en Veiligheid naar aanleiding van incidenten, die leidde tot maatschappelijke onrust, krantenkoppen, Kamervragen en Ministeriële regelaanpassingen als gevolg daarvan. Dit media-politieke proces, ook wel de Medialogica genoemd, heeft menig Minister in verlegenheid gebracht en het Ministerie h... Meer

Reageer |  reacties

Forensische scherpte verbeteren
door neurotechnologie?

Na een hartinfarct kan een hartfilmpje, echo of ander technisch onderzoek helpen om het risico in te schatten op een nieuw hartinfarct. De forensische psychiatrie beschikt nog niet over dit soort technische hulpmiddelen om bij een patiënt de kans op recidive in te schatten. Toch kan volgens hoogleraar prof. dr. Gerben Meynen ook binnen de forensische psychia... Meer

Reageer |  reacties

Promotieonderzoek forensische scherpte

"In den beginner was het Woord." Zo begint niet alleen het eerste evangelie van 'Johannes" in het Nieuwe Testament, maar ook de opinie van dr. dr. Jaap van der Stel van 5 september 2019. Dr. Van der Stel stelt vervolgens dat deze eeuwenoude tekst nog steeds relevant is, omdat men termen gebruikt waarbij het concept dat het de term wordt aangeduid nog niet he... Meer

Reageer |  reacties