"De ziel kan niet bestaan, maar is er toch!"

19 juli 2012

Een beschouwing op het nieuwe boek van Jan Derksen "Bevrijd de psychologie uit de greep van de hersenmythe"..

Jan Derksen kiest als opening van zijn boek ‘Bevrijd de psychologie uit de greep van de hersenmythe’ (Uitgeverij Bert Bakker, 2012) een gedicht van Bernlef, getiteld: De Ziel.
De ziel wordt daarin omschreven als iets dat niet bestaan kan, maar er toch is, zolang er leven in het lichaam is althans. De ziel is kwetsbaar, ‘zielig’, zegt de dichter.

De psycholoog Derksen wil de psychologie bevrijden uit de greep van de hersenmythe. Hij neemt krachtig stelling tegen de utopische verleiding van de neurowetenschap, zoals die onlangs pregnant verwoord werd door de neurobioloog Dick Swaab en de medicus Victor Lamme. Zij kondigden hoogmoedig aan dat binnen afzienbare tijd alle grote vraagstukken in de psychologie zullen worden opgelost dankzij het voortschrijdend onderzoek in de cognitieve neurowetenschappen. Er bestaat niet zoiets als een ziel. Dit onderwerp leeft sterk momenteel. Het afgelopen jaar hebben diverse psychologen, psychiaters, artsen en filosofen zich uitgesproken tegen dit eliminatief materialisme. Hierbij voegt zich de klinisch psycholoog Derksen. Ik heb waardering voor zijn pamflet, omdat het opkomt voor de kwetsbare ziel die bedreigd wordt.

Jan Derksen is een gedreven psycholoog met een sterke hang naar de theorievorming. Hij schuwt de strijd met de empiristen niet en weet met overtuigingskracht, vaak gelardeerd met klinische voorbeelden uit zijn psychotherapeutische praktijk, studenten, collega’s en leken voor zijn standpunt te winnen. Doordat hij al vroeg in zijn wetenschappelijke ontwikkeling gegrepen was door de psychoanalytische theorie en praktijk, heeft hij nooit bloot gestaan aan de utopische verleiding van de hersenmythe. Misschien wel van een andere mythe, daar kom ik nog op.
Zelf heb ik wel bloot gestaan aan die utopische verleiding. Ik zocht in het brein naar de oplichtende banen van de ziel, zoals Bernlef die noemt in zijn boven aangehaald gedicht. Afgestudeerd in de psychologische functieleer, promoveerde ik in 1975 op een neuropsychologisch proefschrift over de hersen-mechanismen van approach en avoidance gedrag. Mijn hypothese was dat in de hersenen tegengestelde tendenties van toenadering en vermijding werkzaam zijn die elkaar in evenwicht houden, maar ook in conflict kunnen zijn. Er zat heel wat geest in die tendenties. Na mijn promotie ben ik me gaan omscholen naar de klinische psychologie.

Een aantal stellingnamen van Derksen zijn me uit het hart gegrepen, vooral als hij het opneemt voor de kwetsbare ziel. Naar mijn oordeel is het vooral de psyche die bevrijd moet worden uit de hersenmythe en niet zozeer de psychologie. Ook steun ik zijn pleidooi voor een vruchtbare samenwerking tussen psychologie en biologie vanuit de eigenstandigheid van de psychologie als wetenschappelijke discipline.
Voor het bepalen van zijn positie schetst hij vervolgens echter een karikaturaal beeld van de biologie als puur gericht op de stoffelijke materie en verwijt hij de neuropsychologen dat ze amateur-biologen zijn. Op die laatste punten ben ik het met hem oneens en ik wil daar mijn standpunt tegenover zetten of er een vraag bij stellen. Ik zal me daarbij beperken tot het vraagstuk van de relatie tussen psychologie en biologie.

  1.  Blz. 22: “Onderzoekers in de psychologie werken eraan mee dat hun discipline wordt opgeslokt door de cognitieve neurowetenschap.” Blz. 28: “… de empirische, academische psychologie … dreigt op te lossen in de neurobiologie. Het mengsel dat hier ontstaat … is geen product van … gelijkwaardige input door de psychologie ...”

Ik ben daar niet zo bang voor. Naar mijn mening maakt de cognitieve neurowetenschap een multidisciplinaire aanpak mogelijk van een van de centrale vragen in de psychologie, namelijk die naar de relatie tussen lichaam en geest. Psychologen spelen in dit veld vaak de eerste viool. Dat ze zich daarbij soms schuldig maken aan slordig antropomorf taalgebruik (‘de amygdala heeft het gedaan’) is niet juist, maar dat hoef je niet zo serieus te nemen. De meeste psychologen in dit veld weten goed waar ze mee bezig zijn en blijven denken als psychologen.

Lees meer  >> Download heel artikel

Vacatures

MEER OVER DEZE VACATURE >>

Opinie

Sociale nabijheid, op afstand

Het coronavirus waart over de wereld. Dit is een gezondheidscrisis van ongekende proporties. Tevens is nog nooit de impact op het functioneren van andere sectoren zo in het geding geweest. De economie staat onder druk, het sociale en culturele leven is drastisch gereduceerd, sportactiviteiten zijn opgeschort en ga zo maar door. Dankzij elektronische communic... Meer

Reageer |  reacties

ĎWerken in een Vinex-wijk staat niet meer op mijn verlanglijstjeí

Mieke van Loon werkt als huisarts in gezondheidscentrum Beverwaard in Rotterdam-Zuid. Zij kiest bewust voor deze praktijk en deze 'achterstandswijk'. 'Wij zijn een van de ongeveer tien praktijken in de Randstad met 'Krachtige Basiszorg'. We hebben een 15 minutenspreekuur, elke dag een spoedarts en een maatschappelijk werker die de sociale kaart van Rotterdam... Meer

Reageer |  reacties

Succesformule Saxenburgh:
verbinden met bevolking

Saxenburgh Medisch Centrum in Hardenberg betrekt in mei 2020 een gloednieuw ziekenhuis. Daarna volgt de bouw van een nieuw regionaal gezondheidscentrum en twee centra met kleinschalige woonvormen voor ouderen. Hoe kan dat in financieel moeilijke tijden voor zorginstellingen? Bestuurder Wouter van der Kam: 'Onze succesformule? Wij zoeken, naast verbinding met... Meer